Bitwa pod Grunwaldem była arcyważnym wydarzeniem nie tylko w dziejach Polski, ale także Litwy. Odwiedziliśmy tam kilka miejsc z nią związanych...

Pamięć o roku 1410 na Litwie nie ginie, choćby za sprawą kultu Witolda Wielkiego - zwycięskiego władcy, za którego czasów Wilno mogło aspirować do miana imperium. W ciągu minionych sześciu stuleci dzieje ziem litewskich były jednak burzliwe i rzeczywistych śladów po owych czasach zachowało się niewiele. Co nieco zrekonstruowano, reszta to kwestia wyobraźni...

Merecz: grodzisko nad Niemnem

Do tej drugiej kategorii należy grodzisko w Mereczu, na historycznym szlaku z Krakowa do Wilna. Na niewielki zielony pagórek wiodą schody, ze szczytu rozciąga się rozległy widok na ujście Mereczanki do Niemna. Po drewnianym grodzisku nie został nawet ślad. Jego hipotetyczny wygląd przedstawia tablica u stóp wzgórza.

Od 1377 r., kiedy tereny te zaczęli najeżdżać Krzyżacy, był to ważny ośrodek obronny. Prawdopodobnie tędy przechodziły wojska Wielkiego Księstwa Litewskiego w drodze pod Grunwald. Po bitwie zamek utracił znaczenie militarne, a na przełomie XV i XVI w. był już opuszczony. Okoliczne lasy pozostawały jednak ulubionym miejscem polowań książąt litewskich i królów polskich, w tym Władysława IV.

Miasto Merecz (Merkine) kilkaset lat temu było jednym z większych na Litwie, dziś liczy 1,4 tys. mieszkańców. Najcenniejszym zabytkiem jest wczesnobarokowy kościół Wniebowzięcia NMP, ufundowany przez Jagiełłę, później przebudowany, a niedawno odnowiony. Wnętrze kryje m.in. trzy otoczone kultem obrazy (w tym XVI-wieczną Madonnę z Merecza) i pięć barokowych ołtarzy. Ciekawe są dwa kamienne słupy z 1579 r. wyznaczające ówczesne granice miasta. XIX-wieczną cerkiew zamieniono w muzeum regionalne.

Birsztany: u słonych źródeł

Jadąc z Merecza w stronę Kowna, stajemy w Birsztanach. Pierwsza wzmianka w kronikach z 1382 r. mówiła o zamku przy słonych źródłach. Jednak wody mineralne - największe bogactwo Birsztan - są wykorzystywane dopiero od połowy XIX w., kiedy zaczęto tu stawiać "wille lecznicze". Zniszczony podczas I wojny światowej kurort w okresie międzywojennym (na mocy umowy z rządem) oddano w zarząd Litewskiemu Czerwonemu Krzyżowi, który zobowiązał się do jego odbudowy.

Dziś Birsztany są jednym z czterech najbardziej znanych uzdrowisk. Jest tu pijalnia i najstarsza w kraju rozlewnia wody mineralnej (działa od 1924 r.), z tą najsłynniejszą o nazwie "Vytautas", czyli Witold.

Trwa renowacja (do marca 2011 r.) kilku zabytków architektury drewnianej z okresu międzywojennego, m.in. dawnej świetlicy i budynku administracji, do którego zostanie przeniesiona informacja turystyczna. Na razie zielona farba odłazi ze ścian, a dachy pokrywa gruba warstwa rdzy. W parku zachowała się natomiast mała, żółta budowla zwieńczona finezyjną kopułą, chroniąca ujęcie wody. Można stąd czerpać (za darmo) gatunek nierozlewany do butelek.

Przemierzamy park i, mijając sztuczny stok narciarski, wchodzimy na górę zamkową. Podobnie jak w Mereczu tutejszy drewniany zamek był częścią systemu obronnego wzdłuż Niemna. Niestety, i po nim pozostało tylko wspomnienie.

Z góry widać Niemen. Jego potężny meander tworzy pętlę o długości 65 km - na prostym odcinku 10 km. Do początków XIX w. nikt nie był w stanie nakreślić dokładnej mapy tych terenów. Flisacy, którzy cały dzień spławiali drewno, nie mogli się nadziwić, dlaczego wieczorem pnie wracają niemal w to samo miejsce. Dopiero geolodzy ustalili, że koryto Niemna zawraca, ponieważ krzyżują się tu dwa uskoki tektoniczne. Także one odpowiadają za występowanie wód mineralnych.

Naturalne rzeczne "wnyki" zachęcały do polowań z nagonką. Witold zapraszał na nie gości z całej Europy - policzono, że bywało tu 13 wielkich książąt.

Schodzimy z drugiej strony wzgórza, nad brzeg rzeki, gdzie stoi jego pomnik. Spacerując nadrzecznym bulwarem, mijamy po lewej stare sanatorium błotne z godłem Czerwonego Krzyża oraz nowy zespół basenów, a po prawej spokojne wody Niemna. Pływają po nim statki turystyczne. Ostatnio popularność zyskują wycieczki balonem lub awionetką (start z pobliskiego lotniska w Pociunai).

Kłajpeda: krzyżacki szlak do Inflant

Dla turystów to zwykle tylko przystanek w drodze na Mierzeję Kurońską, z jej plażami i niezwykłą architekturą. Kłajpeda została w 90 proc. zniszczona podczas II wojny, ale w ostatnich latach ten jedyny port morski Litwy, a zarazem najstarsze miasto na jej obecnym terytorium, zyskuje na znaczeniu m.in. za sprawą terminalu statków pasażerskich.

Strategiczne położenie - nad Zalewem i Mierzeją Kurońską, u ujścia Dangi - sprawiło, że w XIII w. Zakon Krzyżacki wzniósł tu zamek, by kontrolować szlak komunikacyjny z Inflantami. Zachowały się dwa późniejsze bastiony i wały ziemne z podziemiami (w nich muzeum). W wieku XIX do obrony portu powstała twierdza pruska - dziś to muzeum morskie, obok powstało delfinarium, jedna z większych atrakcji miasta (wstęp 18 litów, ok. 22 zł).

Kłajpeda ma nieco odmienny od innych miast, skandynawski klimat. Rekonstruowana starówka jest dość skromna. Najciekawszy zabytek to XIX-wieczny teatr - ulubiony Ryszarda Wagnera! Na placu Teatralnym stoi rzeźba Anusi z Tharau, bohaterki pieśni do słów Simona Dacha. A pod pomnikiem (prawdziwy) mały muzykant wygrywa melodię na skrzypkach.

Zachowało się kilka domów i spichlerzy z XVII-XIX w. zbudowanych z muru pruskiego, podobnie jak Poczta Główna z końca XIX w. Na jej 44-metrowej wieży znajduje się carillon z 48 dzwonami.

Połąga: kult Biruty wciąż żywy

27 km na północ od Kłajpedy leży najbardziej znany litewski kurort nadmorski, odpowiednik naszego Sopotu. Długi deptak po obu stronach szczelnie wypełniony restauracjami i sklepami z pamiątkami wiedzie na plażę oraz długie na 470 m molo. Na pomoście wędkarze łowią ostronose belony na... krewetki.

Wilno: dwa zamki

W Wilnie najważniejszym świadectwem czasów grunwaldzkich jest Góra Zamkowa. Wysoka na 48 m, ujęta w ramiona rzek, była dobrym miejscem na budowę warowni. Od XI-XII w. stał tu drewniany zamek, w 1409 r. zastąpiono go murowanym, otoczonym 320-metrowym murem obronnym, z trzema basztami. Krzyżacy wielokrotnie go atakowali, ale nigdy nie zdobyli. W zimie obrońcy polewali wzgórze wodą, a kiedy nie było mrozów, dla poślizgu sypano przedtem glinę.

Dziś można tam wjechać windą (2 lity). Przetrwały fragmenty baszty południowej i baszta zachodnia, zwana Wieżą Giedymina. Mieści się w niej Muzeum Zamku Górnego (wstęp bezpłatny), a w nim schemat bitwy pod Grunwaldem, oręż, krzyżackie sztandary i popiersie księcia Witolda. Z tarasu widać trzy krzyże na sąsiednim wzgórzu. Wznosił się tam zamek zwany Krzywym, który Krzyżacy w 1390 r. zajęli i spalili.

W owych czasach istniał w Wilnie jeszcze jeden zamek - Dolny. Na placu Katedralnym w centrum miasta czerwonym granitem oznaczono linię jego murów obronnych, bramy wjazdowe i wieże. Pozostałością po nim jest obecne koryto Wilenki wykopane za czasów Gedymina po to, by ze wszystkich stron otoczyć twierdzę wodą.

Na katedrze - głównej świątyni katolickiej na Litwie - zatknięto po bitwie zdobyte chorągwie krzyżackie, później spoczął w niej Witold. W podziemiach ślady świątyni z XIII-XV w. i najstarszy fresk z XIV w. (można zwiedzać grupowo, wycieczki trzeba zamawiać z wyprzedzeniem). Obok katedry, przed rekonstruowanym Pałacem Wielkich Książąt Litewskich, pomnik Gedymina, założyciela Wilna.

Tu nasza czterodniowa podróż zatoczyła koło, podobnie jak historia stosunków polsko-litewskich - od unii krewskiej z 1385 r. do Unii Europejskiej. Miecze przekuto na pomniki, zamki odbudowuje się już tylko na użytek turystów, a rycerze z Litwy, którzy wezmą udział w rocznicowej inscenizacji bitwy pod Grunwaldem, po jej wygraniu pójdą pewnie z Polakami i Krzyżakami na piwo.

Uwaga konkurs!

Litewski Departament Turystyki zaprasza do udziału w konkursie „Maraton podróży Bitwy pod Grunwaldem”. Główną nagrodą jest wycieczka do Turcji. Szanse na nią mają ci, którzy do końca sierpnia odwiedzą 10 obiektów związanych z bitwą (na Litwie to: Wilno, Troki, Kowno, Birsztany, Miedniki, Połąga, Merecz, Pobojsk, Wielonie) i udowodnią to zdjęciami. Szczegóły: www.zalgiriomaratonas.lt